Traktor czy reaktor. Energia, praca i utopia po postępie  

Wystawa Traktor czy reaktor. Energia, praca i utopia po postępie opowiada o przemianach energetycznych w Europie Wschodniej – od powojennej, socjalistycznej modernizacji i atomowych utopii, przez transformację ustrojową, aż po współczesne relacje geopolityczne i kondycję planetarną. Pozwala spojrzeć z nowej perspektywy na historię tego regionu, wizje i marzenia, które go kształtowały, ale też, opierając się na jego doświadczeniach, podjąć dyskusję o jednym z największych wyzwań XXI wieku, jakim są zmiany klimatyczne.

Wystawa Traktor czy reaktor, przygotowana przez Jakuba Gawkowskiego i Joannę Sokołowską, podejmuje temat transformacji energetycznych w Europie Wschodniej oraz wiążących się z nimi przemian w zakresie pracy i w relacji ludzi ze środowiskiem naturalnym – w okresie socjalizmu i postsocjalizmu, a także w spekulatywnych wizjach przyszłości. Osadzenie narracji w kontekście historii tego regionu pozwala nie tylko przyjrzeć mu się z nowej perspektywy, lecz także zastanowić się nad globalnymi wyzwaniami współczesności. „Czerpiąc z historii i doświadczeń Europy Wschodniej z okresu jej odbudowy po II wojnie światowej, przez katastrofę w Czarnobylu i transformację po 1989 roku, można opowiadać także o kondycji planety. W tym ujęciu blok wschodni staje się swojego rodzaju laboratorium łączącym badania nad przeszłością z tymi nad przyszłością” – mówi kurator wystawy Jakub Gawkowski.

Opowieść o energii 

Energia funkcjonuje w narracji wystawy jako wytwór społeczny, rezultat przekształcania materii za sprawą ludzkiej pracy. Kształtuje zbiorową wyobraźnię, wpływa na kulturę. Jest siłą polityczną i paliwem gospodarek. Nie sprowadza się więc do samych surowców: węgla, uranu, gazu ziemnego czy ropy naftowej. Wystawa zderza dylematy i sprzeczności ideologiczne, ekonomiczne i ekologiczne wynikające z uzależnienia rozwoju społecznego od systemów energetycznych. Jej zakres tematyczny obejmuje takie procesy jak program energochłonnej socjalistycznej nowoczesności, ale też środowiskowe i polityczne skutki radzieckiego i rosyjskiego imperializmu energetycznego. Wprowadza też perspektywę transformacji energetycznych w kontekście postsocjalistycznym. Horyzont wystawy wyznaczony jest przez ekologiczny kryzys planetarny, który kwestionuje dotychczasowe wizje postępu.

Rewizja historii Europy Wschodniej 

Na wystawie będzie można zobaczyć materiały archiwalne oraz prace współczesnych artystów i artystek, pochodzących m.in. z Polski, Ukrainy, Litwy, Słowenii, Węgier czy Uzbekistanu. Ta wizualna opowieść poświęca wiele uwagi historii, ale też nie bez powodu pojawi się w Studio BWA Wrocław – galerii sztuki współczesnej. „Sztuka współczesna staje się w naszych rękach narzędziem, które umożliwia rewizję historii tej części Europy. Pozwala też zabrać głos w dyskusji o przyszłości: o kapitalizmie i o tym, co po nim” – opowiada Jakub Gawkowski. A Joanna Sokołowska dodaje: „Sztuka łączy wiele perspektyw i zjawisk, które funkcjonują osobno w życiu społecznym. W pracach artystycznych można dostrzec ich splot. Tu polityka i ekologia stają się nierozerwalne”.

Oleksiy Radynski, ukraiński artysta uczestniczący w wystawie, zajmuje się historią infrastruktur energetycznych i relacjami pomiędzy Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Europą Zachodnią, Rosją a Ukrainą. W swojej pracy przygląda się gazociągom ciągnącym się od Syberii do Europy Zachodniej, by zabrać głos w aktualnej politycznej dyskusji o kolonializmie sowieckim, jak i dzisiejszych relacjach między Niemcami a Rosją. Pochodzący z Litwy Nomeda i Gediminas Urbonas podejmują temat rurociągu „Przyjaźń”, budowanego od 1960 roku i biegnącego cztery tysiące kilometrów z Syberii przez Ukrainę i Białoruś do państw bałtyckich, Polski i Niemiec. W swojej pracy badawczej analizują relacje społeczne, ekologiczne i polityczne, ale – poza kolonializmem – zwracają uwagę również na zjawiska, takie jak emancypacja robotników, migracja w Związku Radzieckim czy internacjonalizm socjalistyczny.

Spośród współczesnych osób artystycznych głos spoza Europy Wschodniej, ale wciąż z bloku wschodniego zabiera też pochodząca z Uzbekistanu Saodat Ismailova. Swój esej wizualny zrealizowała w Kazachstanie, gdzie w jednym z tak zwanych miast atomowych ZSRR prowadzone były badania nad bronią nuklearną. Choć długo się o tym nie mówiło, dziś już wiemy, że i tam eksperymenty okazały się tragiczne w skutkach zarówno dla mieszkańców tych terenów, jak i dla przyrody.

Kres utopii i siła energii społecznej 

By przybliżyć wydarzenia ważne dla Europy Wschodniej, Jakub Gawkowski i Joanna Sokołowska zaglądają także do archiwów. Już sam tytuł wystawy – Traktor czy reaktor – nawiązuje do działań grupy Praffdata z 1987 roku, wyrażających głos artystów w dyskusji o budowie elektrowni atomowej w Polsce. W Studio BWA Wrocław po raz pierwszy publicznie zaprezentowany zostanie materiał Mykhaila Nazarenki, filmowca amatora, który dokumentował życie w Prypeci, miasteczku zbudowanym dla pracowników elektrowni jądrowej w Czarnobylu w czasach ZSRR, obecnie na terenie Ukrainy. Nazarenko stworzył w swoich filmach obraz modelowego socjalistycznego miasta. Elektrownia jest w jego wizji nie tylko konstrukcją technologiczną, lecz także generatorem energii społecznej i życia kulturalnego. Filmowiec uchwycił również katastrofę – pierwsze dni po wybuchu reaktora. Historia Elektren – innego (po)radzieckiego miasta zbudowanego w Litwie wokół elektrowni – jest przedmiotem filmu Deimantasa Narkevičiusa. W tym przypadku jednak katastrofą okazała się transformacja ustrojowa. Twórca przedstawia wiarę w kolektywną pracę i postęp jako siły budujące wspólnotę oraz kres tej utopii. Ukazuje dylemat związany z poszukiwaniem nowej idei, która mogłaby znów połączyć ludzi we wspólnym działaniu.

Wystawa Traktor czy reaktor prezentuje prace i dokumenty akcentujące siłę energii społecznej zaangażowanej do realizacji marzeń o dobrobycie, wolności i pokoju, ale też dylematy dotyczące sposobów przekształcania świata. W jej ramach będzie można zapoznać się z wizjami przyszłości, tymi historycznym i współczesnymi, utopijnymi i alternatywnymi, z uwzględnieniem kosztów ponoszonych przez człowieka i środowisko. Wystawa skłaniać ma też do refleksji nad dalszym rozwojem tego regionu i świata.

Wystawa powstała na kanwie badań prowadzonych przez Jakuba Gawkowskiego i Joannę Sokołowską w ramach współpracy Instytutu Goethego w Krakowie z BWA Wrocław Galeriami Sztuki Współczesnej.

Osoby artystyczne: Marcin Derda, Vadim Fishkin, Ludwik Holesz, Saodat Ismailova, Justyna Mędrala, Deimantas Narkevičius, Mykhailo Nazarenko, Teofil Ociepka, Praffdata, Oleksiy Radynski, Mako Sajko, Rita Süveges, Nomeda & Gediminas Urbonas, Julita Wójcik, Monika Zawadzki
Osoby kuratorskie wystawy: Jakub Gawkowski i Joanna Sokołowska
Kuratorka galerii: Joanna Stembalska
Identyfikacja graficzna: Łukasz Paluch
Produkcja: Monika Muszyńska, Sara Szczegóła
Realizacja: Daria Chraścina, Jakub Jakubowicz, Tomasz Koczoń, Daniel Mroczyński
Promocja: Agata Kalinowska, Berenika Nikodemska, Jagoda Olczyk, Żaneta Wańczyk
Współpraca z publicznością: Elia Pakura
Koordynacja dostępności: Magdalena Weber
Opieka redakcyjna: Joanna Osiewicz-Lorenzutti (nadzór), Małgorzata Poździk (redakcja PL), Patrycja Pączek (korekta PL)
Partner: Instytut Liszta – Węgierski Instytut Kultury w Warszawie
Współpraca: Slovenian Film Centre, Wytwórnia Filmów Oświatowych, Telewizja Polska, Archiwum Filmowe Prypeć, Fundacja Kopalnia Złota, Stowarzyszenie Twórców Kultury Praffdata, Archiwum Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Fundacja Teofila Ociepki, Ośrodek Pamięć i Przyszłość
Patroni medialni: TVP3 Wrocław, TVP Info, Radio RAM, Radio Wrocław, Radio Wrocław Kultura, Pismo artystyczne „Format”, „Szum”, „Notes Na 6 Tygodni”, Miej Miejsce
Dyrektorka programowa BWA Wrocław: Katarzyna Roj
Dyrektor BWA Wrocław: Maciej Bujko
Organizator: BWA Wrocław Galerie Sztuki Współczesnej